Merkeziyetsiz finans (DeFi) ve Merkeziyetsiz Otonom Organizasyonlar (DAO), kripto sektörünün en yenilikçi sınırını temsil etmektedir. Ancak Avrupa ve İtalya’da, yasa koyucuların ve düzenleyicilerin ilgisizliği veya yetersizliği nedeniyle, hem yenilikçilere hem de kullanıcılara zarar veren bir hukuki belirsizlik oluşmuştur.
Dengeleyici bir düzenlemenin, bürokratikleştirmeden koruma sağlaması sorununu ele alma zamanı geldi.
DeFi ve DAO ekosistemi, Avrupa düzenleyicileri tarafından artık göz ardı edilemeyecek bir teknolojik olgunluğa ve ekonomik öneme ulaşmıştır: DeFi protokollerinde kilitli toplam değer (TVL) 100 milyar doların üzerinde ve milyonlarca dolarlık hazineleri yöneten yüzlerce DAO bulunmaktadır.
Bu boyutlardaki fenomenler artık küresel dijital ekonominin yapısal bir bileşeni haline gelmiştir.
Bununla birlikte, teknolojik yenilik hızlanırken, Avrupa ve İtalyan düzenleyici çerçevesi geride kalıyor ve kullanıcıları ve operatörleri önemli risklere maruz bırakan bir düzenleyici boşluk bırakmıştır.
Son zamanlarda yürürlüğe giren Avrupa MiCAR Yönetmeliği, tüm sınırlamalarına rağmen, kripto varlıkların düzenlenmesini kesinlikle ileriye taşımak gibi bir başarıya sahiptir. Ancak, blockchain manzarasının en yenilikçi ve dinamik sektörlerini kasıtlı olarak kendi uygulama alanının dışında bırakmıştır.
İçindekiler
DeFi: MiCAR’dan büyük dışlanma
MiCAR (Reg. (UE) 2023/1114) DeFi’yi kapsamının dışında açıkça bırakmıştır: yönetmeliğin 142. maddesi, Avrupa Komisyonu’na 30 Aralık 2024 tarihine kadar merkeziyetsiz finans üzerine özel bir değerlendirme yapma görevini vermekle yetinmiştir.
Bununla, mevcut çerçevenin yetersizliğini zımnen kabul etti.
Bu dışlama rastgele değildir, ancak geleneksel düzenleyicilerin gerçekten merkezi olmayan mimarilerle karşılaşırken yaşadıkları büyük kavramsal zorlukları yansıtır. Uniswap gibi, geleneksel bir kurumsal yapıya sahip olmadan otomatikleştirilmiş akıllı sözleşmeler aracılığıyla çalışan bir protokolü hukuken nasıl nitelendirebiliriz? Aave algoritması günlük binlerce krediyi otomatik olarak yürüttüğünde sorumlu olarak nitelendirilecek kişiyi nasıl tanımlayabiliriz?
Aslında DeFi, geleneksel bankacılık hizmetlerini (krediler, mevduatlar, ticaret) kopyalar, ancak bunları merkezi olmayan protokoller aracılığıyla sunar ve bu protokoller blockchain üzerinde çalışır, merkezi aracılar ortadan kaldırılır ve bunların yerine kendi kendine çalışan akıllı sözleşmeler konur.
Örneğin, Compound bankalar olmadan kripto para ödünç vermeyi ve ödünç almayı sağlar; Curve Finance, stablecoin’lerin broker olmadan takasını kolaylaştırır; MakerDAO, tamamen merkeziyetsiz bir yönetişim sistemi aracılığıyla DAI stablecoin’ini üretir.
Bu protokoller, birçok geleneksel bankanınkini aşan hacimleri yönetiyor, ancak onları paradoksal bir şekilde hem her yerde bulunan hem de yasal olarak var olmayan hale getiren bir düzenleyici boşlukta faaliyet gösteriyor.
DAO: geleceğin organizasyonları, günümüzün sorunları
Le Decentralized Autonomous Organizations rappresentano forse l’innovazione più radicale introdotta dalla tecnologia blockchain nel campo della governance organizzativa: una DAO è un’entità governata da smart contract e token di governance, dove le decisioni vengono prese collettivamente dai membri attraverso meccanismi di voto on-chain, senza strutture gerarchiche tradizionali.
Örnek vermek gerekirse, MakerDAO tamamen merkeziyetsiz bir yönetim sistemi aracılığıyla 8 milyar dolardan fazla kilitli değere sahip bir DeFi protokolü yönetiyor. MKR token sahipleri, faiz oranları, kabul edilen teminat türleri ve risk politikaları gibi kritik parametreler üzerinde oy kullanıyor. Ve tüm bunlar, geleneksel anlamda bir yasal temsilci, yönetim kurulu veya diğer tipik şirket organları olmadan gerçekleşiyor.
Bu organizasyon modeli, bir dizi belirgin avantaj sunar: kararların tam şeffaflığı, coğrafi engeller olmaksızın küresel katılım, sansüre karşı direnç ve üyeler arasında ekonomik uyum.
Bununla birlikte, bu aynı zamanda İtalyan ve Avrupa hukuk sisteminin ele almakta zorlandığı, benzeri görülmemiş ve çok önemli hukuki sorunlar da ortaya çıkarmaktadır.
Fiili ortaklık riski: yenilik sorumluluğu sınırsız hale geldiğinde
Ulusal düzenleyici sistemi dikkate aldığımızda, İtalya’da, Medeni Kanun’da DAO’ların yasal tanınmasının olmaması paradoksal bir durum yaratıyor. Geleneksel şirket biçimleri – S.p.A., S.r.l., kişisel şirketler – tanımlanabilir yöneticileri, belirli bir yasal adresi veya devredilebilir isimli hisseleri olmayan, tanım gereği merkezi olmayan yapılar için tümüyle uyumsuz ve yetersiz kalıyor.
Bu durum, genel hukuk ilkeleri uygulandığında, bir DAO’nun (ki bu, ekonomik öneme sahip faaliyetlerin düzenli ve sistematik bir şekilde yürütüldüğü altyapıdır) fiili bir şirket olarak nitelendirilebileceği anlamına gelir.
Ve bu, katılımcılar için potansiyel olarak yıkıcı sonuçlarla birlikte gelir: Medeni Kanun’un 2267. maddesine ve yerleşik meşruiyet içtihatlarına göre, resmi bir kuruluş belgesi olmadan bile ortak bir şekilde üretken bir faaliyet yürütüldüğünde, fiili bir şirketin var olduğu kabul edilir.
Kurucu unsurlar – çokluk, katkılar, ekonomik amaç, ortak yönetim ve kâr katılımı – birçok çağdaş DAO’da kolayca görülebilir. Yönetim token sahipleri, milyonlarca dolarlık hazine tahsisleri üzerinde kolektif olarak karar alır, sahipliklerine orantılı ödüller alır ve protokolün yönetimine katkıda bulunur.
Şimdi, fiili bir şirket olarak nitelendirilmek, yönetişimde aktif olan tüm üyeler için sınırsız bir malvarlığı sorumluluğu anlamına gelir (bu üyeler dolayısıyla fiili ortaklar ve yöneticiler olarak nitelendirilecektir). Bu nedenle, organizasyonun yükümlülüklerinden kişisel ve müşterek olarak, tüm malvarlıklarıyla sınırsız bir şekilde sorumlu olurlar. Hack’lerin ve akıllı sözleşme açıklarının on milyonlarca euro kayba neden olabileceği bir sektörde, bu perspektif, bilinçli herhangi bir katılım için ciddi bir caydırıcıdır.
Amerikan örneği: düzenleme inovasyonu nasıl etkinleştirir
Avrupa tereddüt ederken, diğer yargı bölgeleri daha pragmatik yaklaşımlar geliştiriyor. Wyoming eyaleti, Temmuz 2021’de DAO’lar için özel bir yasa kabul ederek özel bir şirket aracı oluşturdu: DAO LLC (Decentralized Autonomous Organization Limited Liability Company) figürü.
Bu model şirket yapısı, merkezi olmayan organizasyonların özgüllüğünü tanıyarak, bir DAO’yu sınırlı sorumlu bir yapı içine dahil etmeye olanak tanır ve onları yetersiz hukuki kategorilere zorlamaz. DAO LLC, üyeler veya algoritmalar tarafından yönetilebilir, yeter ki smart contract’lar kuruluş anında çalışır durumda olsun.
Sistem Avrupa’da da çalışabilir: ABD ve Almanya arasında 1954 tarihli eski bir antlaşma, Almanya’da Amerikan DAO LLC’lerinin otomatik tanınmasına izin veriyor ve buradan, TFEU’nun 49. maddesinin kuruluş özgürlüğü ilkesi gereğince, tüm Avrupa Birliği’nde.
Bu yaklaşım, DAO’ların yenilikçi özelliklerini boğmadan sınırlı sorumluluk sorununu çözecektir. Basit token sahipleri varlık korumasını sürdürürken, yönetimde aktif rolleri olan kişiler tanımlanmış ve orantılı sorumluluklar üstlenirler.
Bu durum, eski kıtada da bu gerçekliklere adanmış, özelliklerine saygı gösteren bir kurumsal araç düşünülse hiç de fena olmazdı.
Pratik zorluklar: tanımlama, bölgesellik ve algoritmik yönetişim
DeFi ve DAO hakkında konuşurken sorumluluk sorunu tek sorun değildir: geleneksel hukuka yönelik başka sistemik zorluklar da vardır. İlk olarak, tekil olarak tanımlanabilir kişilerin eksikliği, hukuki etkilerin yüklenmesini zorlaştırır. Birçok protokolde, katılımcılar yalnızca cüzdanlarının genel anahtarı aracılığıyla tanımlanabilir, bu da kimlik tespiti, kara para aklama karşıtı ve tüketici koruma kurallarının uygulanmasında aşılmaz sorunlar yaratır.
Daha sonra tabloyu daha da karmaşık hale getiren bölgesel bir mesele var: yeterince dağıtılmış bir blockchain kolayca belirli bir yargı alanına indirgenemez. Bir DeFi protokolünün düğümleri farklı kıtalara dağıtıldığında ve katılımcılar onlarca ülkeden geldiğinde, anlaşmazlık durumunda hangi mahkeme yetkilidir?
“Sözleşme koddadır” (code is law) başka bir kavramsal devrimi temsil eder. DeFi protokollerinde, genellikle geleneksel bir sözleşme düzenlemesi yoktur: kurallar, yalnızca merkezi olmayan yönetişim süreçleri aracılığıyla değiştirilebilen akıllı sözleşmelere gömülüdür. Bu, “sözleşme maddelerinin” dinamik, oylanabilir ve bazen belirli teknik beceriler olmadan hemen anlaşılabilir olmadığı durumlar yaratır.
Kara Para Aklama ve DeFi: Travel Rule’un İmkansız Uygulaması
Son zamanlarda yürürlüğe giren D.Lgs. 204/2024, kripto varlıklar için Travel Rule hakkındaki AB Tüzüğü 2023/1113’ü kabul etmiştir ve mevcut yasal çerçevenin yetersizliğini daha da vurgulamaktadır.
Kararname, 1.000 eurodan fazla kripto varlık transferleri için bilgi verme yükümlülükleri getiriyor ve hizmet sağlayıcılar arasında kimlik verilerinin iletilmesini zorunlu kılıyor. Ancak merkezi bir hizmet sağlayıcısının olmadığı, işlemleri otomatik olarak gerçekleştiren yalnızca akıllı sözleşmelerin bulunduğu Uniswap’taki bir değişim için bu kural nasıl uygulanabilir?
Kara para aklamayla mücadele düzenlemeleri, tanımlanabilir yükümlü kişilerin varlığını varsayar, oysa DeFi tam da bu aracılardan kurtularak çalışır. Sonuç, en yenilikçi protokollerin çalışma yöntemlerini tamamen göz ardı eden bir düzenleyici sistemdir ve hem operatörleri hem de kullanıcıları yasal belirsizlik içinde bir gri bölgede bırakır.
Dengeli bir düzenleme arayışı
Avrupa ve İtalyan düzenleyiciler için zorluk basit değil, ancak imkansız da değil. Diğer yenilikçi sektörlerin deneyimi – geleneksel fintech’ten yapay zekaya kadar – koruma ve yeniliği dengeleyen düzenleyici çerçevelerin geliştirilebileceğini göstermektedir.
DeFi ve DAO’nun dengeli bir şekilde düzenlenmesi için rehber ilkeler şunları içermelidir:
Orantılı düzenleme: Tüm DeFi protokolleri aynı riskleri taşımaz. Milyarlarca TVL’ye sahip merkeziyetsiz bir lending sistemi, birkaç bin euroya sahip deneysel bir protokolden farklı bir denetim gerektirir. Düzenleme, sistemik öneme göre kademeli ve orantılı olmalıdır.
Teknolojik tarafsızlık: kurallar, belirli teknik uygulamalardan ziyade sonuçlara ve risklere odaklanmalıdır. Bir protokol yatırım hizmetleri sağlıyorsa, mimarisi merkeziyetsiz olsa da uygun kurallara tabi olmalıdır.
Regülasyon sandboxları: İtalya, DeFi ve DAO için özel deneysel düzenleyici alanlar tanıtabilir, bu da bu fenomenlerin düzenleyici anlayışı geliştirilirken kontrollü yeniliğe izin verir.
Hibrit organizasyon modellerinin tanınması: DAO’ları yetersiz şirket kategorilerine zorlamak yerine, katılımcılar için uygun korumaları sürdürürken benzersiz özelliklerini tanıyan özel yasal formlar geliştirilebilir.
Harekete geçme aciliyeti: Avrupa’nın önemsizleşme riski
Avrupa tereddüt ederken, diğer ekosistemler DeFi inovasyonu için küresel merkezler olarak konumlanıyor. Singapur, dijital varlıklar için özel çerçeveler geliştirdi, İsviçre, blockchain tabanlı organizasyonlar için net düzenleyici yollar oluşturdu, Birleşik Arap Emirlikleri pragmatik düzenlemelerle DeFi protokollerini çekiyor.
Buradaki risk (maalesef pek fark edilmemiş gibi görünüyor) sadece ekonomik değil, aynı zamanda stratejiktir: DeFi trenini kaçırmak, küresel finansal altyapının geleceği olabilecek bir alanda marjinalleşmek anlamına gelir. Birçok merkez bankasının geliştirdiği merkez bankası dijital para birimleri (CBDC), DeFi’den türetilen teknolojileri ve kavramsal mimarileri kullanmaktadır. Bu fenomenleri bugün anlamamak ve düzenlememek, yarının parasal zorluklarına hazırlıksız yakalanmak demektir.
Artık merkeziyetsiz finans ve DAO’nun kaybolacak teknolojik modalar olmadığı, ancak finansal ve organizasyonel sistemin yapısal evrimlerini temsil ettiği oldukça açıktır. Maliyetleri azaltma, finansal hizmetlere erişimi artırma ve ekonomik yönetişimi demokratikleştirme yetenekleri, onları tüm toplum için potansiyel olarak dönüştürücü araçlar haline getiriyor.
Avrupa ve İtalya, kullanıcıları korurken yeniliği boğmadan bull ve bear gibi fenomenlerin akıllı düzenlemesinde lider olarak konumlanma fırsatına sahip. Ancak bu zaman penceresi sonsuza kadar açık kalmayacak.
MiCA’nın stablecoin’lerle ilgili deneyiminin gösterdiği gibi, çok katı düzenlemeler, yeniliği daha misafirperver yargı bölgelerine itme riski taşır ve Avrupalı kullanıcıları teknolojik ilerlemenin faydalarından mahrum bırakır.
Avrupa düzenleyicilerinin DeFi ve DAO’nun getirdiği zorluklarla cesur ve pragmatik bir şekilde yüzleşme zamanı geldi, hem koruyucu hem de olanak sağlayıcı bir düzenleyici çerçeve geliştirerek. Avrupa finansının geleceği bu seçime bağlı olabilir.
Tehlike çok büyük, daha fazla tereddüt etmeye yer yok: Avrupa ya DeFi düzenlemesinde başrol oynar ya da küresel dijital ekonomide kendi düşüşünün seyircisi olma riskiyle karşı karşıya kalır.




