Merkeziyetsiz kripto borsaları (DEX), likidite havuzlarına dayanır.
Bu havuzlarda, Ethereum, BNB Chain, Solana veya diğerleri gibi blockchain’ler üzerindeki akıllı sözleşmeler sayesinde, bir tokenin başka bir token ile zincir üzerinde peer-to-peer olarak takas edilmesine olanak tanıyan crypto-to-crypto işlem çiftleri çalışır.
Başka bir deyişle, belirli bir blockchain üzerinde bir token sahibi olan kişi, aynı blockchain üzerindeki bir DEX’i kullanarak bunu diğer kullanıcıların tokenlarıyla takas edebilir.
Ancak teorik açıdan nispeten basit bir şey gibi görünse de, teknik açıdan hiç de öyle değildir.
İçindekiler
Likidite Havuzları
Klasik merkezi borsalarda, sözde order book (sipariş defterleri) bulunur. Her satış veya alış emri, eşleşebileceği zıt bir emir beklemek üzere order book’a eklenir. Order book’ta mükemmel şekilde eşleşen iki zıt emir (biri satış, diğeri alış) bulunduğunda, borsa otomatik olarak işlemi gerçekleştirir.
DEX’lerde ise order book bulunmadığından, farklı ve biraz daha karmaşık bir teknik kullanmak gerekmektedir.
Çoğu modern DEX aslında, kullanıcılar tarafından yatırılan token çiftlerini içeren akıllı sözleşmelerden başka bir şey olmayan liquidity pool’lara dayanan AMM (Automated Market Maker) modelini kullanır.
Bu nedenle, emirlerin girildiği order book’lar yerine, token’ların doğrudan gönderildiği tekil işlem çiftlerinin liquidity pool’ları bulunmaktadır.
Bu tokenler, liquidity pool’a gönderildikten sonra, aslında smart contract içinde kilitlenir ve ardından AMM algoritmaları, takas fiyatını belirler ve swap işlemlerini gerçekleştirir.
Teknik olarak, bir kullanıcı bir token’ı başka bir token ile değiştirmek istediğinde, aslında token’ını likidite havuzuna yatırır ve swap işlemi sonrasında aynı likidite havuzundan diğer token’ı çekebilir.
Likidite Sağlayıcıları
Sorun şu ki, takasın gerçekleşebilmesi için, liquidity pool’da kullanıcının kendi tokenini vererek almak istediği diğer tokenin zaten mevcut olması gerekiyor.
İşte, bir liquidity pool’a token yatıran kişi Liquidity Provider (LP) olarak adlandırılır ve pool’daki swap (değişim) işlemlerinden elde edilen komisyonların bir kısmını alarak kazanç sağlar. Sıklıkla, liquidity provider’ları teşvik etmek için ek ödüller de alır.
Bu nedenle, LP olmak pasif gelir elde etmenin bir yoludur, ancak belirli riskler taşır.
Öncelikle, likidite sağlayıcıları, kendi likidite havuzlarındaki her işlemden alınan komisyonların yüzdesinden pasif gelir elde ederler. Yüksek hacimli havuzlarda, yüksek APY’ler de kazanılabilir.
Ayrıca, birçok DEX’te teşvik olarak DEX’in yerel tokenlerini alırlar.
İlginç olan, herkesin kendi cüzdanıyla, KYC olmadan LP olabilmesidir.
Likidite Sağlayıcı Nasıl Olunur
İlk olarak, DEX ile bağlanabilir bir non-custodial cüzdana sahip olduğunuzdan emin olmalısınız.
Her DEX’in bir blockchain üzerine kurulu olduğunu hatırlamak önemlidir, bu nedenle cüzdanın DEX ile uyumlu olduğundan emin olunmalıdır.
Ayrıca, cüzdanda işlemlerin maliyetini (sözde gas) ödemek için yeterli ücretlerin bulunduğundan emin olunmalıdır.
Ücretler, kullanılmak istenen blockchain’in yerel kripto para birimi ile ödenir.
Bu noktada, cüzdanı DEX ile bağlama işlemine, DEX üzerindeki ilgili prosedürü takip ederek devam edilebilir (ki bu prosedür, farklı merkeziyetsiz borsalar arasında oldukça benzerlik göstermektedir).
En “zor” kısım şimdi başlıyor.
Bir liquidity pool içinde liquidity provider olarak faaliyet gösterebilmek için, işlem yapmak istediğiniz işlem çiftinin her iki tokenını da cüzdanınızda eşit değerde bulundurmanız gerekmektedir.
Bu nedenle, cüzdanı DEX’e bağlamak yeterli değildir, aynı zamanda belirli bir işlem çiftinde LP olarak işlem yapabilmek için yeterli fona sahip olduğunuzdan emin olmanız gerekir.
Sadece o noktada, havuza gerçek anlamda likidite eklemeye devam etmek mümkündür.
DEX üzerinde “Pool” veya “Liquidity” gibi bir seçenek aramak, LP olarak işlem yapmak istediğiniz işlem çiftini seçmek ve kullanmak istediğiniz token miktarını girmek gerekmektedir.
Bu noktada, tokenleri göndermek, işlemi onaylamak ve tokenlerinizi likidite havuzuna eklemeyi onaylamak yeterlidir.
Kazançlar
Tokenlarınızı likidite havuzuna kilitlediğinizde, karşılığında havuzdaki likidite payınızı temsil eden LP-tokenlar alırsınız.
Kazançlar, seçilen DEX içinde belirli bir işlem çiftinde her işlem yapıldığında otomatik olarak birikir.
Kârları izlemek için kullanılabilecek DeBank ve Zapper gibi araçlar mevcuttur.
Elbette, liquidity pool içinde kilitli olan tokenlar herhangi bir zamanda çekilebilir. Bunları çekmek için, bir miktar LP-token karşılığında geri almak gerekir: bu işlem, iade edilen LP-tokenları yakacak ve kendi likiditenizi liquidity pool’dan çıkararak cüzdanınıza taşıyacaktır.
Avantajlar
İlk belirgin avantaj, kendi tokenlerinizi gelir elde etmek için kullanabilme imkanıdır.
Seçilen işlem çiftinin her iki kripto tokenine ihtiyaç duyulduğu doğru, ancak işlem hacmi çok yüksek olan çiftler seçildiğinde APY oldukça ilgi çekici olabilir.
Ayrıca, teoride her şey düzgün çalıştığı sürece, herhangi bir zamanda liquidity pool’dan kendi fonlarınızı çekmek mümkündür, bu nedenle özellikle yüksek riskler olmamalıdır.
Sonuç olarak, bu şekilde DEX ekosistemine katkıda bulunarak, traderlar için slippage’ı azaltıp daha verimli hale getirilmesine yardımcı olunur.
Riskler
En büyük risk, sözde impermanent loss’tur.
Havuzdaki tokenlerin göreceli fiyatı, havuza yatırıldıkları andaki fiyata göre değiştiğinde, AMM algoritması havuzu otomatik olarak yeniden dengeler, değer kazanan tokeni satar ve değer kaybedeni satın alır.
Bu durum, çekim yapıldığında, değeri düşen token’dan daha fazla, ancak değeri artan token’dan daha az sahip olunmasına neden olur. Aslında, token’ları basitçe elde tutmaya kıyasla bir kayıp oluşturur.
Ancak bu, “impermanente” bir kayıptır, çünkü fiyatlar başlangıç seviyesine geri dönerse, kayıp ortadan kalkar. Ancak bir farklılık sırasında çekim yapılırsa, kayıp aslında kalıcı hale gelir.
Ayrıca, impermanent loss volatilite ile artar, bu nedenle özellikle daha yüksek volatiliteye sahip işlem çiftlerine çok dikkat etmek gerekir.
Ayrıca, merkeziyetsiz akıllı sözleşmelerin klasik riskleri de bulunmaktadır.
Öncelikle, smart contract’lar doğru bir şekilde oluşturulmazsa, hackerlar tarafından saldırıya uğrayabilir ve kırılabilir, bu da tüm fonların çalınmasına yol açabilir.
Ayrıca bazen sorunlar olduğunda fonlar bloke olabilir ve bu nedenle çekmekte zorluk yaşanabilir.
Son olarak, belirli zamanlarda on-chain ücretlerin yüksek olması durumunda, bunlar aslında önceden öngörülmeyen ek bir maliyet oluşturabilir.
Ayrıca, yeni token’ların likidite havuzlarının genellikle ek bir riskle karşı karşıya olduğu, yani lansmanın arkasındaki ekibin bir noktada likiditeyi çekerek token’ın değerini önemli ölçüde düşürebileceği de belirtilmelidir.
Bu nedenle, bir DEX üzerinde likidite sağlayıcısı olmak kesinlikle bir fırsat olabilir, ancak eğitim ve risk yönetimi gerektirir. Ayrıca, risklerin çabaya değip değmediğini anlamaya çalışmak her zaman önemlidir.




