Luciano Quarta tarafından – The Crypto Lawyer
Dijital finansta, başka hiçbir şeye benzemeyen bir risk var: mutlaka gerçekleşecek, ama kimse ne zaman olduğunu bilmiyor. Bu, kriptografiye yönelik kuantum tehdididir. Yeterince güçlü bir kuantum bilgisayarın faaliyete geçeceği gün (sözde “Q-day”), elektronik imzalardan kripto cüzdanlara kadar tüm dijital finansın dayandığı açık anahtarlı kriptografi kullanılamaz hale gelecektir.
Bankacılık krizleri, geleneksel siber saldırılar, piyasa şokları olasılığı tahmin edilmeye çalışılabilen muhtemel olaylardır. Q-day ise beklenen bir olaydır: tartışılan tek şey zaman ufkudur.
Dahası: bu, geleceğe ait bile olmayan bir risktir. Zaten mevcuttur. Harvest now, decrypt later olarak bilinen strateji, bugün şifrelenmiş verilerin ele geçirilip saklanmasını ve yarın, kuantum kapasitesi olgunlaştığında bunların çözülmesini öngörür. O ufkun ötesinde gizli kalması gereken tüm bilgiler (finansal iletişimler, müşteri verileri, saklama anahtarları) için ihlal yakın değildir: çoktan başlamıştır. Sadece henüz görünür değildir.
Bu öncül, şaşırtıcı olabilecek bir tezi beraberinde getiriyor: kripto varlık hizmet sağlayıcıları da dahil olmak üzere Avrupa dijital finans aktörleri, hukuken bugün bile hazırlık yapmakla yükümlüdür. Bunu açıkça söyleyen bir hüküm olduğu için değil, yükümlülük sistemin içinde zımnen yer aldığı için. Nedenini görelim.
İçindekiler
Q-day bilim kurgu değil
Bir kuantum bilgisayar, sadece daha hızlı bir bilgisayar değildir. Madde özelliklerini – durumların süperpozisyonu ve entanglement gibi – kullanan, klasik bilişimde karşılığı olmayan, tamamen farklı şekilde hesap yapan bir makinedir.
Çoğu problem için bu farklılık kayda değer bir avantaj sağlamaz. Ancak bazı spesifik problemler için avantaj üstel düzeydedir. Burada bizi ilgilendiren tek bir durum var: Peter Shor’un 1994’te geliştirdiği algoritma sayesinde çözülebilir hale gelen büyük sayıların çarpanlara ayrılması ve ayrık logaritmaların hesaplanması.
Tam da bu iki matematiksel problem, çağdaş dijital güvenliğin temelidir: RSA ve eliptik eğriler. Yani taşıma protokollerini, dijital imzaları ve nihayetinde dağıtık kayıtlardaki kripto varlık mülkiyetini koruyan ve büyük boyutlu bir sayının çarpanlara ayrılmasının klasik bir bilgisayar için herhangi bir saldırıyla bağdaşmayacak kadar uzun zaman alacağı varsayımına dayanan şemalar. Shor algoritması bu varsayımı ortadan kaldırır.
Bu ne zaman olacak? Tahminler farklı: bu on yılın sonu ile bir sonrakinin ortası arasında. Ancak hukukçu için kesin tarih önemsizdir. Belirleyici veri, Michele Mosca’nın formüle ettiği eşitsizliktir: verilerin gizli kalması gereken süre ile sistemlerin göçü için gereken süre toplamı, kuantum bilgisayarın geliş süresini aşıyorsa, güvenlik zaten bugün itibarıyla tehlikeye girmiştir.
Oysa büyük finansal sistemlerin kriptografik göçleri tarihsel olarak yaklaşık on yıl sürmektedir. Ve birçok finansal veri onlarca yıllık gizlilik yükümlülüklerine tabidir. Dolayısıyla sektörün geniş kesimleri için eşitsizlik zaten sağlanmıştır: riske maruz kalmadan harekete geçmek için faydalı süre çoktan dolmuştur.
Ancak dikkat: sorun teknik çözümlerin yokluğu değildir. Post-kuantum kriptografi zaten mevcuttur ve Ağustos 2024’te NIST ilk üç standardı (ML-KEM, ML-DSA ve SLH-DSA) yayımlamıştır. Sorun göç sürecidir: kırılgan kriptografinin kullanıldığı her noktayı tespit etmek, operasyonelliği kesintiye uğratmadan onu değiştirmek, aynı hızda ilerlemeyen karşı taraf zincirleri boyunca birlikte çalışabilirliği sağlamak. Bu elbette örgütsel bir sorundur. Ama aynı zamanda – ve asıl nokta da budur – hukuki bir sorundur.
Konunun artık güncel hale geldiğini sistemin kalbi gösteriyor: Uluslararası Ödemeler Bankası, Fransa Merkez Bankası ve Bundesbank ile birlikte, ödeme sistemleri için quantum-safe iletişim kanallarını denemek üzere Project Leap’i başlattı ve finansal sistemi “kuantuma dayanıklı” hale getirme hedefini ilan etti.
Avrupa düzenleyici mozaiği: yükümlülük var, ama kimse adını koymuyor
Bu noktada soru şu: Avrupa kuralları, dijital finans aktörlerini bugün itibarıyla kuantum tehdidine hazırlanmaya zaten zorunlu kılıyor mu? Yanıt, bağlayıcı hiçbir kuralın kuantum riskini açıkça adlandırmadığıdır. Ancak neredeyse hepsi, öz itibarıyla onu içerir.
Mozaiğin en olgun parçası, 17 Ocak 2025’ten itibaren büyük bankacılık gruplarından kripto varlık hizmet sağlayıcılarına kadar yirmiden fazla kategoriye uygulanacak olan DORA tüzüğüdür (AB Tüzüğü 2022/2554). Madde 9, verilerin kullanılabilirliğini, özgünlüğünü, bütünlüğünü ve gizliliğini korumaya elverişli güvenlik politikaları ve araçları talep eder ve kriptografik tekniklere açıkça atıfta bulunur.
Asıl ilginç olan ise ikincil mevzuattır. (AB) 2024/1774 sayılı yetki devri tüzüğü, finansal kuruluşları kriptoanalizdeki gelişmeleri izlemeye ve buna göre kriptografik teknolojiyi güncellemeye veya değiştirmeye zorunlu kılar. Bunu yapamayanlar, hafifletici önlemler almak, bunları belgelendirmek ve gerekçelendirmek zorundadır.
Oysa kuantum kriptoanalizi de nihayetinde kriptoanalizdir. Bir finansal kuruluş bugün Shor algoritmasını izleme faaliyetinde görmezden gelirse, sadece hükmü dar yorumlamış olmaz: onu ihlal etmiş olur. Ve “güncelle, ya da neden yapamadığını gerekçelendir” mekanizması, bugün itibarıyla göçe ilişkin hukuki bir yükümlülüğün ilk çekirdeğini oluşturur. Eksik olan tek şey süredir.
Kişisel veriler cephesinde ise, GDPR madde 32 güvenlik önlemlerini “teknik gelişmelerin geldiği son durum”a bağlar ve şifrelemeyi açıkça zikreder. Hüküm yapısı gereği dinamiktir: post-kuantum kriptografi teknik gelişmelerin yerleşik son durumu haline geldiğinde (ve 2024’teki standardizasyon tam da bu eşiği işaret eder) madde 32, herhangi bir değişikliğe gerek kalmadan onu içerecektir. Ve uzun ömürlü veriler için harvest now, decrypt later mantığı bakış açısını tersine çevirir: önlemin bugün yeterli olabilmesi için yarının tehdidine göre ayarlanması gerekir, çünkü bugün ele geçirilen verinin ihlali yarın gerçekleşecektir.
Bu zeminde Adalet Divanı zaten ağır koordinatlar sağlamıştır. VB kararında (C-340/21), önlemlerin yeterliliğini ispat yükünün veri sorumlusuna ait olduğunu ve ele geçirilen verilerin gelecekte kötüye kullanılacağı yönündeki haklı korkunun, başlı başına tazmin edilebilir manevi zarar oluşturabileceğini açıklığa kavuşturmuştur. Harvest now, decrypt later mantığına uygulandığında bu tespitin net bir sonucu vardır: bugün şifreli biçimde dışarı sızdırılan veriler, tanımı gereği gelecekte kötüye kullanıma maruz veriler demektir. Korkudan doğan zarar, Q-day’i beklemek zorunda değildir.
Çerçeveyi eIDAS tamamlar; (AB) 2024/1183 sayılı tüzükle revize edildiği şekliyle: nitelikli güven hizmetleri, güvenliği geçici algoritmalara bağlı işlemlere kalıcı hukuki değer kazandırmak için vardır. Ve dijital finans işlemleri, onları taşıyan imza kadar değerlidir.
MiCA ve kripto varlık saklayıcıları için paradoks
Kripto dünyasına daha çok ilgi duyanlar için en öğretici örnek, MiCA tüzüğüdür (AB Tüzüğü 2023/1114). Ve öğreticidir, çünkü tüm yapının yapısal sınırını ortaya koyar.
Kripto varlık hizmet sağlayıcıları DORA kapsamına girer ve dayanıklılık yükümlülüklerini paylaşırlar. Saklama hizmeti sunanlar ayrıca, kendilerine atfedilebilen olaylar nedeniyle kripto varlıkların kaybından, kaybedilen varlığın piyasa değeriyle sınırlı olmak üzere müşterilere karşı sorumludur.
Ne var ki kuantum kırılganlığı ilk etapta sağlayıcının sistemlerinde değil, protokolde yatar. Dağıtık kayıtlardaki mülkiyeti yöneten eliptik eğri imza şemaları (yani özel anahtarı kontrol edenin bitcoin veya ether üzerinde tasarruf sahibi olmasını sağlayanlar) düzenleyici çevrenin dışındadır. MiCA, aracıları düzenler; altında yatan teknolojik altyapıları değil; bunları hiçbir Avrupa otoritesi onaylamaz.
Bundan, güçlü biçimde ortaya çıkmaya aday bir asimetri doğar: imza şeması çökerse, saklayıcı ne düzenleyebildiği ne de tek başına hafifletebildiği bir riskten sorumlu olur. Ve doğrudan sahip için imza şemasının zafiyeti, tam anlamıyla teknolojik bir kamulaştırmaya denktir: imzayı taklit edebilen, varlık üzerinde tasarruf eder.
Bugünkü tek set çekme, bilgilendirmedir: white paper’lar, altta yatan teknolojiyi ve ilgili riskleri tanımlamak zorundadır. Ve kriptografik eskimenin, bugün itibarıyla beyan edilmesi gereken riskler arasında yer almadığını savunmak zaten güç olurdu.
Bu taramanın bilançosu nettir: bağlayıcı kaynaklar, esas olan hariç, gerekli her şeyi içerir. Riskin adı yok, bir son tarih yok, bir öncelik sıralaması yok.
Tarihi belirleyen soft law: 2026, 2030, 2035
Boşluğu şimdilik soft law doldurmuştur. Dönüm noktası, Komisyon’un post-kuantum kriptografiye geçişi “mümkün olan en hızlı şekilde” hayata geçirilmesi gereken bir hedef olarak belirlediği ve post-kuantum algoritmalarla klasik kriptografiyi birleştiren hibrit şemalar yolunu işaret ettiği (AB) 2024/1101 sayılı Tavsiye Kararıdır.
Bir sonraki adım, Haziran 2025’te, NIS İşbirliği Grubu’ndan geldi; bu grup, 2026 sonuna kadar ulusal stratejilerin başlatılmasını ve kriptografik envanterin tamamlanmasını; 2030’a kadar, kritik finansal altyapılar dahil yüksek riskli sistemlerin post-kuantum korumasını; 2035’e kadar ise teknik olarak uygulanabilir olduğu ölçüde göçün tamamlanmasını öngören koordineli bir yol haritası kabul etti.
Sektörel düzeyde ise Europol tarafından teşvik edilen Quantum Safe Financial Forum, sektöre resmi bir eylem çağrısında bulundu; bunu Ocak 2026’da, finansal hizmetlerde göçe öncelik verilmesi gereğine ilişkin ortak bir rapor izledi. Aynı ay G7 Siber Uzmanlar Grubu, koordineli bir yol haritasına ilişkin kendi açıklamasını yayımladı; ancak belgenin “düzenleyici beklentiler ortaya koymadığını” özellikle vurguladı.
Bu vurgu bize şunu söylüyor gibi görünüyor: kaynak ne kadar otoriterse, bağlayıcı olmadığını beyan etme ihtiyacı da o kadar artıyor. Ve hukuken ilginç olan olgu tam da budur: bu işlemler biçimsel olarak bağlayıcı değildir; ama öz itibarıyla bağlayıcıdır.
Kaynaşma, yorum yoluyla gerçekleşir. Yol haritaları, genel hükümlere içerik kazandırır: GDPR’deki “teknik gelişmelerin geldiği son durum” ve DORA kapsamında öngörülen “yeterlilik” kendi kendine referans veren kavramlar değildir. Bu nedenle koordineli yol haritası, bunların doğal ölçütü haline gelir. Gözetim otoriteleri, son tarihleri denetim beklentisi olarak benimser. Ancak zarar gerçekleştiğinde, yargıçlar ve otoriteler, işletmecinin özenini, bildiği veya bilmesi gereken yol haritalarına göre ölçecektir.
Özetle: soft law tarihleri sağlar, bağlayıcı hukuk ise yaptırımı. Hiçbiri tek başına yükümlülüğü doğurmaz; birlikte ise onu inşa ederler.
Gelecek Quantum Act: risk düzenlemesi olmadan sanayi politikası
Peki Quantum Act? Komisyon’un 2026 için duyurduğu bu yasama tasarrufu, bu düğümün çözüleceği doğal zemin gibi görünürdü. Ancak hazırlık işlemleri, en azından şimdilik, başka yöne bakıyor.
Temmuz 2025 tarihli Quantum Europe Strategy, 2030’a kadar Avrupa kuantum liderliği hedefini belirler ve eylemi araştırma, altyapılar, endüstriyel ekosistem, çift kullanımlı boyut ve yetkinlikler ekseninde yapılandırır. Gösterilen hukuki dayanak açıktır: sanayi (ABİA md. 173), araştırma (md. 180), tamamlayıcı programlar (md. 184). Ne iç pazar, ne ürün güvenliği, ne de gözetim.
Quantum Act böylece, bilinçli bir tercihle, sanayi politikası aracı olarak doğar: biraz, AI Act’in değil, Chips Act’in kuantum karşılığı gibidir.
Bundan, net biçimde ortaya konması gereken bir paradoks çıkar: kuantum teknolojileri üzerine ilk kapsamlı yasama tasarrufu, halihazırda güncel olan tek kuantum riski, yani kriptografik olanı, hariç her şeyi düzenler.
Amerika Birleşik Devletleri ile karşılaştırma tabloyu daha da netleştirir. Aralık 2022 tarihli Quantum Computing Cybersecurity Preparedness Act, federal kurumlar için kriptografik envanteri ve göçe hazırlığı, 2027’den itibaren geçerli olacak son tarihlerle, yasal bir zorunluluk haline getirmiştir. Amerikan yasakoyucu, pragmatik biçimde, kendi idaresini bağlar ve iknayı piyasaya bırakır; Avrupa yasakoyucusu ise şimdilik herkese tavsiye eder, kimseyi bağlamaz.
Zaten var olan bir yükümlülük (ve kim sorumlu olacak)
Üç katmanı – teknolojik olarak tarafsız bağlayıcı kuralları, tarihleri içeren soft law’u, şirketler hukukunun ilkelerini – birleştirdiğimizde sonuç kaçınılmazdır: finans sektörünün kuantuma hazırlığı, bugün itibarıyla zımni bir hukuki yükümlülüktür.
Ne evrimci yoruma ne de kıyasa ihtiyaç vardır: sadece somut olaya uygulama yeterlidir. Yeterlilik hükümleri – teknik DORA standartlarından, risklerin zamanında tespitine de hizmet edecek şekilde işletmeciye uygun örgütsel yapılar dayatan Medeni Kanun md. 2086’ya kadar – hareketli standartlardır; bulundukları tarihsel dönemin en iyi uygulamalarını içselleştirirler. Ve en iyi uygulamalar, Avrupa kamu işlemlerine dayanarak, kriptografik envanteri ve göç planını içerdiğinde, bunlardan yoksun yapı artık yeterli değildir.
Somut olarak, yükümlülüğün asgari içeriği beş edim etrafında döner: kuruluşun kriptografik varlıklarını envanterlemek; bunları risk esasına göre sınıflandırmak ve uzun ömürlü veri ve işlevleri ayırmak; 2030-2035 son tarihleriyle uyumlu bir göç planı benimsemek; tedarikçilerle yapılan sözleşmelere crypto-agility hükümlerini dahil etmek; sürecin gözetimini şirket üst yönetimine tahsis etmek ve bunu belgelendirmek. Bugün itibarıyla borçlanılan edim hazırlıktır, sonuç değil: son tarihler yaklaştıkça içeriği artan, kademeli bir davranış yükümlülüğüdür.
En hassas ortaya çıkış noktası, yöneticilerin sorumluluğu olacaktır. Risk gerçekleştiğinde sorular geriye dönük olacaktır: Kim biliyordu? Kim bilmek zorundaydı? Kim harekete geçmek zorundaydı? Ve business judgment rule, sanılandan daha dar bir koruma sunacaktır: kural, bilgilendirilmiş girişimsel tercihleri korur; tercih olmayan atalet ise koruma görmez.
Avrupa kamu işlemleriyle adlandırılmış, tarihlenmiş ve belgelendirilmiş bir riski görmezden gelen bir yapılandırma, özenli inceleme süzgecinden geçemez: bu, tartışmaya açık takdirî bir tercih değil, bilgilendirilmemiş bir tercihtir. Konuyu yönetim kuruluna taşımamış, kriptografik envanteri talep etmemiş, kritik tedarikçilerin planlarını sorgulamamış bir yönetici, olayın öngörülemezliğine sığınmakta zorlanacaktır.
Üstelik piyasa muhtemelen yasakoyucudan önce davranacaktır: kriptografik envanterin ve göç planının, kısa sürede siber sigorta anketlerinde sigortalanabilirlik koşulu ve olağanüstü işlemlerin inceleme standartları arasında yer alması makuldür. Hazır olmayanlar daha yüksek primler ödeyecek, fiyat ayarlamalarıyla karşılaşacak, denetim raporlarında eleştiri alacaktır.
Avrupa yasakoyucusu ne yapmalı
Tüm bunlara rağmen, yapısı gereği zımni bir yükümlülüğün kırılgan bir yükümlülük olduğu gerçeği baki kalır. Savunulabilir asgari yorumlara imkân tanır, ters teşvikli bir rekabet asimetrisi yaratır (ilk göç eden, gecikenin kaçındığı maliyetlere katlanır; oysa toplam güvenlik en zayıf halka kadardır) ve etkilerini esasen ex post, sorumluluk yargılamasında üretir. Bu ise kuşkusuz sistemik bir riski yönetmenin en kötü yoludur: kayıpları önlemek yerine dağıtır ve yasakoyucuya ait olması gerekeni yargıca bırakır.
Öneri bu nedenle tek satırda özetlenebilir: zımni yükümlülüğü açık yükümlülüğe dönüştürmek; post-kuantum geçiş ödevini dijital finans hukukunun bağımsız bir kategorisi haline getirmek.
İdeal konum tam da Quantum Act olurdu; tercihen kriptografik risk yönetimine adanmış ad hoc bir başlıkla. Ya da alternatif olarak, DORA’nın gözden geçirilmesi sırasında hedefli bir müdahale. Yükümlülük, iki eksen boyunca derecelendirilmelidir: işlevin kritiklik düzeyi ve işletmecinin büyüklüğü. Süreler bağlayıcı olmalı ve zaten bilinen son tarihleri (kritik sistemler için 2030, tamamlanma için 2035) yansıtmalıdır; sertifikasyon uyumlu hale getirilmeli, Cybersecurity Act çerçevesine dayandırılmalı ve nihayet, belgelendirilmiş özeni uygunluk karinesine dönüştüren bir güvenli liman öngörülmelidir. Gözetim, mevcut otoritelere bırakılabilir.
Özellikle kripto varlıklar için, hizmet sunumuna kabul edilen protokoller açısından kuantuma dayanıklılık gereklilikleri, sahiplerine yönelik bilgilendirme ödevleri ve düzenli göç mekanizmaları gerekir: ancak bu şekilde saklayıcının sorumluluğu ile altyapının yönetimi arasındaki asimetri giderilebilir.
Maliyet itirazına yanıt vermek ise kolaydır: karşılaştırılması gereken, yükümlülük ile özgürlük değil, açık yükümlülük ile zımni yükümlülüktür. İkincisi, maliyetleri zaten aynı yükümlülüklere dayanarak dayatır; ancak bunu en kötü şekilde yapar: gecikeni ödüllendirir, özeni cezalandırır ve hesabı uyuşmazlığa erteler. Açık hale getirme, külfeti yaratmaz: onu kesin, herkes için eşit, planlanabilir ve sigortalanabilir kılar.
Ve bir argüman daha var: düzenleyici kesinlik, başlı başına bir sanayi politikasıdır. Ne zaman ve nasıl göç etmesi gerektiğini bilen bir piyasa, on yıllık bir öngörüyle Avrupa post-kuantum teknolojisi satın alan bir piyasadır. Sertifikasyonla desteklenen bir Avrupa geçiş yükümlülüğü, Birlik standartlarını quantum-safe finansın küresel ölçütü olmaya aday kılardı: bu kez, Birliğin üretmeyi hedeflediğini açıkladığı bir teknolojinin omuzlarında yürüyen bir Brüksel etkisi.
Kuantum riski, dijital finansın tek sistemik riskidir ki gerçekleşeceği kesin olup (an bakımından) etkileri itibarıyla zaten mevcuttur. İlgili davranış bugün sergilenir; sorumluluk ise, olayın zaten gerçekleşmiş olanı görünür kılacağı yarın ortaya çıkar. Hukukçunun, yönetmek zorunda kalacağı olayı önceden bildiği nadir durumlardan biridir. Hazırlıksız yakalanmak affedilemez olurdu.




